revayat tebi

نشست علمی «روایات طبی؛ تبار و اعتبار»

نشست علمی «روایات طبی؛ تبار و اعتبار» با ارائه حجة الاسلام و المسلمين مسعودی رئيس انجمن علمی حديث حوزه و رئيس دانشگاه قرآن وحديث قم، در تاريخ ۲۷ مهرماه ۱۳۹۶ در قم برگزار شد. خلاصه مطالب ارائه شده در اين نشست در ادامه ارائه می گردد.

در مورد مسئله مورد بحث چند اصطلاح باید تعریف شود.

حدیث به گفتار  یا رفتار معصوم و نیز حاکی از آن دو تعریف شده است. این تعریف شیخ بهایی از حدیث است.

قسمت دوم مهم است. برخی به گفتار و رفتار اکتفا می کنند که اگر چنین باشد الان چیزی در دست نداشتیم. و اگر حکایتگری را نیز حدیث بدانیم خیلی چیزها را داریم ولی عوارضی بر آن مترتب می شود.

حدیث مرکب از سند و متن است.و روایاتی که سند ندارند ارزش خاصی برایشن قائل نیستیم مگر بر طبق فرایند خاص چهار مرحله ای.

به طور طبیعی حدیث باید هم متن داشته باشد و هم سند. این موارد در رساله ذهبیه و رساله طب و طب النبی خود را نشان می دهد.

در متن نیازمند فقه الحدیث و در سند نیازمند رجال هستیم. متاسفانه در هر دو قسمت ضعف‌هایی را مشاهده می‌کنیم و تنها این مسئله در میان دانشگاهیانی که طب سنتی خوانده‌اند نیست بلکه در میان روحانیون فعال در این عرصه نیز این مشکلات وجود دارد و در بحث رجال و محتوا با ضعف روبرو هستند.

تعریف طب: ابن سینا: ان الطب علم یتعرف منه احوال البدن الانسان من جهة ما یصح و یزول عن الصحة لیحفظ  الصحة حاصلة ویستردها زائلة؛  پزشکى دانشى است که به وسیله آن احوال بدن انسان از لحاظ آنچه سبب تندرستى یا از میان رفتن تندرستى است، شناخته مى‏‌شود، به منظور نگهداشت تندرستى موجود و بازگرداندن آن در صورت زوال آن.

ابو علی سینا مراحل درمان را در تعریف گنجانده است. علم طب کاربردی است اگر جواب داد به درد می خورد و اگر جواب نداد به درد نمی خورد. در دانش نوین تعریف ابوعلی سینا را کامل کرده است.

دانش کاربردی برای حفظ و ارتقاء تندرستی، درمان بیماری‌ها و بازتوانی آسیب‌دیدگان است. این هدف  با شناخت بیماری ها، تشخیص، درمان و جلوگیری از بروز آنها تحقق می یابد.

در طب جدید شناخت بیماری، تشخیص درمان و راه درمان و جلوگیری از بروز آن محور کار است و این رشته با دانش‌های متعددی مانند فیزیک هسته‌ای، علوم انسانی و مهندسی و … مرتبط است.

طب اسلامی امروز ۹۵درصد آن حدیث و بخش کوچکی از ان ایات قران  است. لذا باید چند کار باید انجام بدهیم تا بتوانیم فتوای طبی بدهیم. استفاده از روایات برای پیشگیری از بیماری بسیار دارای کاربرد و هزینه‌های درمانی کشور را به میزان زیادی کاهش خواهد داد گفت: جهت‌گیری بر روی منابع غیرمعتبر روایی، مهمترین مشکل معتقدان به طب اسلامی است.

طب اسلامی و نقش آن در درمان بیماری

برخی مسئولان علوم پزشکی کشور، معتقدند برخی افراد با برچسب طب اسلامی بدون اینکه آشنایی و توانایی لازم برای درمان بیماری‌ها را داشته باشند از آن استفاده کرده و این مسئله آسیب‌آفرین است و خساراتی نیز به بار آورده است و از طرف دیگر نیز برخی از مسئولان حوزه بر کارآمدی طب اسلامی در بهداشت و پیشگیری و نهایتا در درمان برخی بیماری‌های جزیی تاکید دارند از این رو پرداختن به این مسئله برای روشن شدن بیشتر اذهان مخاطبان خالی از لطف نیست.

اولین چیز در این عرصه، تبارشناسی روایت است که روایت از کجا سر درآورده است؛ اینکه صرفا کسی بگوید من این روایت را در فلان کتاب دیده ام ملاک است و یا اینکه کسی بگوید این مطلب، روایت است آیا روایت است؟.

وی افزود: مرحله بعد تشخیص معنای روایت و تصحیح و اعتبارسنجی و بررسی اسناد آن است؛ ما معتقدیم این مراحل باید در روایات انجام و بعد از آن وارد تجربه شویم.

در کنار این همه، برای اطمینان از فراگیری هر روایت نسبت به همه اشخاص و کاربرد داشتن آن در روزگار کنونی، نیازمند آزمایش های پزشکی و تجربه های بالینی هستیم.

موسسه دارالحدیث اولین موسسه‌ای است که احادیث طبی را به صورت دقیق بررسی و ترجمه و گردآوری کرده است عنوان کرد: براساس این اندیشه این روایات را به آزمایشگاه جهاد سازندگی در کرج بردیم و پیشنهاد دادیم که این روایات را مورد آزمایش قرار دهند.

دو راه برای این آزمایش وجود داشت که در آن دوره بسیار پرهزینه بود و انجام نشد بیان کرد: دو دسته روایات طبی داریم و سخن کسانی که می گویند ۶ و ۱۱ هزار روایت را بیان می‌کنند درست نیست.

روایات یا در منابع خاص و یا در منابع در بردارنده احادیث طبی است و تمامی روایات اصلی نیز در همین مجموعه‌هاست. منابع خاص روایات طبی مانند رساله ذهبیه ، طب النبی(ص)  و طب الائمه(ع)   و منابع در بردارنده احادیث طبی مانند محاسن، کافی، کتاب من لایحضره الفقیه، مکارم الاخلاق است. جالب توجه اینکه اعتبار منابع متاخر بیشتر است و منابع خاص یا بی¬سند هستند و یا دارای سند ضعیفند.

بیشتر باید به روایات محاسن و کافی اعتماد و اعتنا کرد زیرا اکثرا خواص خوراکی‌ها را بیان کرده‌اند؛ ما به جای اینکه یکسره احادیث طبی را رد و یا قبول کنیم باید تفکیک میان روایات قائل شویم. البته اعتبار دسته دوم روایات در نزد ما بیشتر است بنابراین جهت‌گیری کار ما هم باید به سمت این روایات باشد.

بهداشت،  هشدار و پیشگیری،  خواص خوردنیها و نوشیدنیها،  اخلاق و آداب،   اندام  و کارکردشان  و درمانگری جسمی و روحی« طب معنوی» گونه های احادیث طبی هستند

آغاز کردن کار از روایات منابع دربردارنده خواص خوراکی هاشش‌گانه روایات مبنی بر بهداشت، هشدار و پیشگیری و خواص خوراکی و  نوشیدنی در کتب خوب ما هست و اخلاق و آداب، درمان‌گری جسمی و … در منابع کم اعتبار است البته این مطلب را به صورت فراوانی نسبی می گوییم.

طب جدید بر پیشگیری تمرکز زیادی دارد و روایات معتبر نیز بر این مسئله متمرکز است و اگر به این سمت رفته بودیم میلیاردها تومان هزینه برای دارو صرفه جویی می‌شد. الان افرادی هستند که خوردن و خوابیدن آنان به مطالب نقل شده در روایات نزدیک است دارای سن طولانی حتی بالای ۱۰۰ سال هستند.

الان، جهت‌گیری کار تحقیقی طب اسلامی اشتباه است و به جای اینکه روی خواص گیاهان و مواد غدایی متمرکز شود روی معالجه و درمان رفته و جواب‌های نادرستی هم می‌گیریم؛ این راهی است که غرب رفته و به اشتباهات خود هم پی برده است زیرا پیشگیری بسیار بهتر از درمان است زیرا گاهی یک درمان میلیاردها تومان هزینه در بر می‌گیرد و  حتی در طب سنتی نیز ممکن است منجر به از دست رفتن عضوی از بدن شود.

نمونه‌هایی از روایات پیشگیری:  از پیامبر نقل شده است که قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: الاکل علی الشبع یورث البرص؛  پرخوری موجب بیماری پیسی می شود. این روایت زیبا و قابل قبول با طب جدید و عقل هم هماهنگ است. یا در مورد موی سر آمده است  که سوراخ موی سر برای این است که آب داخل مخ نشود ولی بخار از آن بیرون بیاید البته اظهار نظر قطعی در مورد این مسئله نمی‌توانیم داشته باشیم.

برخی روایات در مورد آداب خوردن و … است. مدتی بود در کشور ما نشستن چهارزانو رواج داشت ولی چهارزانو نشستن خوب نیست و در روایات نیز به این مسئله اشاره شده است زیرا چهارزانو نشستن سبب بیشتر خوردن است همچنین در روایات هست که اگر در سفره چند مدل غذا بود چند «بسم الله» بگویید که یکی از اهداف این است که انسان خدا را بیشتر سپاسگزاری کند و در خوردن همه غذاها تامل داشته باشد.

شیر خوردن  یکی از موارد مورد سفارش در روایات است که تجربه نیز آن را ثابت کرده است زیرا یک طفل، با خوردن شیر رشد زیادی می‌کند.

برخی که هم اکنون وارد طب اسلامی شده‌اند برخی موارد را رعایت نمی‌کنند از جمله اینکه در یک روایت واژه‌هایی آمده است که باید تکلیف آن روشن شود. اگر به شخصی بگوییم شما چون بیماری چشم داری «بازورج»  بخور تا بیماری سل شما برطرف شود و فرد آن را خورد و درمان نشد به ائمه بدبین می‌شود پس ابتدا باید احراز نسخه کنیم که در فلان روایت «سل» درست یا «سبل» و برای این کار باید خانواده روایت مورد بررسی دقیق قرار گیرد.

روایات متعدد در مورد خوردن تخم مرغ   وارد شده است. در برخی روایات آمده که اگر کسی بچه‌دار نمی‌شود زیاد تخم مرغ بخورد ولی برخی روایات گفته در کنار آن باید پیاز هم بخورید و استغفار هم بکنید و برخی روایات گوشت  و روغن زیتون  را هم اضافه کرده‌اند که تاکید بر خوردن مواد پروتئینی است یعنی صرف تخم مرغ خوردن عامل درمان نیست و باید حتما پیاز و گوشت هم باشد. برخی روایات، مصرف پیاز در کنار تخم مرغ  و نیز استغفار کردن  را فرمان داده اند که این سؤال مطرح می‌شود که چه حجمی از هر کدام باید ترکیب شود و البته برخی روایات روغن زیتون را هم اضافه کرده است بنابراین چقدر روایات را باید در یک موضوع ببینیم.

روایات اسلامی در بسیاری ازموارد ناظر به سرشت انسانی و طبیعت بشری هستند. این روایات برای همیشه و همه جا قابل عمل و پیروی هستند. این فراوانی موجب می شود که ما معدود روایات ناظر به ظرف زمانی و وضعیت خاص زندگی در یک روزگار معین را نیز عام و همیشگی بپنداریم.

روایات طبی بر فرض اینکه نسخه آن صحیح، و فهم درستی هم از آن داشته باشیم ممکن است راجع به تمدن و دوره صدور روایت باشد مثلا در قدیم می‌گفتند که ماهی بخورید تا لاغر می‌شوید  پس مراقب باشید زیرا لاغری به خاطر نوع کارهای کشاورزی و دامپروری مفید نبوده است ولی امروز روند برعکس شده است.

نکته دیگر، احتمال تاثیر مخاطب، محیط  و تفاوت های جغرافیایی در عمومیت و فراگیری حدیث است. گاه روایت به ظاهر عام و فراگیر می نماید، اما با توجه به روایات دیگر ممکن می بینیم که ناظر به منطقه خاصی باشد.

شیخ صدوق در باره روایات طبی که به ظاهر عام هستند ولی کارآمدی آنها در برخی موارد مشاهده نشده است نخستین احتمال را همین دانسته است:

«برخى از آنها با نظر به آب و هواى مكّه و مدينه گفته شده‏اند و به كار بستن آنها در ديگر شرايط آب و هوايى، درست نيست.»

در مدینه سفارش شده که قبل از غذا و بعد از آن نمک بخورید ولی امام رضا(ع) وقتی به مرو آمدند سرکه می‌خوردند؛ برخی گفته‌اند در مکه و مدینه که گرمسیر بوده تعریق زیاد است  و نمک برای آن مفید است ولی در مرو نمک مفید نیست بنابراین برخی روایات ناظر به برخی اشخاص و مناطق جغرافیایی است.

روی برخی داروها نوشته که قبل یا بعد از غذا مصرف شود؛ در روایات در مورد خوردن گوشت در قالب آبگوشت و یا کباب نیز مطالبی بیان شده که در فرد موثر است ضمن اینکه برخی روایات نیز دروغین و جعلی است که باید مراقب آن‌ها هم باشیم.